على زمانى قمشه اى

347

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

حك شده روى اين ابزار چنين برمىآيد كه صفحات ديگرى نيز داشته كه شايد براى عرضهاى ديگر تنظيم شده بوده‌اند . احتمالا ابزار نجومى مورد اشارهء پينگرى كه آن را موجود ، و ساختهء بديع در 513 ق دانسته ، همين وسيله است ، هرچند وى دربارهء محل نگهدارى اين وسيله سخنى نگفته است . 3 . اصلاح و تكميل آلت شاملهء خجندى و نگارش رساله‌اى دربارهء آن . اگر رسالهء مجهول المؤلف مورد نظر رزنتال را از آن بديع بدانيم ، بايد گفت كه وى چند دستگاه از اين ابزار ساخته بوده ، و سومين آنها را كه از جنس سرب بوده ، به نزد عمر خيام برده است . 4 . اصلاح و تكميل يك وسيلهء نجومى به نام « الكرة ذات الكرسى » و تصنيف رساله‌اى دربارهء آن ، اين وسيله به‌نظر زوتر يك گوى كروى ، و به‌نظر كينگ ظاهرا يك اسطرلاب كروى است . گويا رزنتال الكرة ذات الكرسى و آلت شاملهء خجندى را يكى دانسته است . 5 . نگارش مقاله‌اى دربارهء نوعى نىزن خودكار ، جزرى اين‌گونه دستگاه‌ها را « آلة الزمر الدائم » ناميده است . به گفتهء همو در اين اثر كه در 517 ق در بغداد نوشته شده ، نوآوريهايى وجود داشته است . از اين مقاله يا دستگاه وصف شده در آن ، امروزه نشانى در دست نيست ، امّا براساس توضيحات جزرى مىتوان دريافت كه شباهت بسيارى ميان دستگاه او و دستگاه بديع وجود داشته است . ساختمان و طرز كار اين دستگاه به‌طور خلاصه چنين است : دستگاه از دو محفظهء بسته كه هريك داراى يك دريچهء ورود آب و يك نى يا سوتك است ، تشكيل شده است . آب به نوبت از اين دريچه‌ها وارد اين دو محفظه مىشود . با پرشدن محفظه و رانده شدن هواى درون آن به سمت نى ، صدا توليد مىشود و اين كار تا پرشدن محفظهء نخست ادامه مىيابد و پس از آن